<ownershipDocument>
    <schemaVersion>X0201</schemaVersion>

    <documentType>4</documentType>
<periodOfReport>2003-12-12</periodOfReport>
<notSubjectToSection16>0</notSubjectToSection16>
    <issuer>
        <issuerCik>0000808246</issuerCik>
        <issuerName>FIRST ESSEX BANCORP INC</issuerName>
        <issuerTradingSymbol>FESX</issuerTradingSymbol>
</issuer>
<reportingOwner>
        <reportingOwnerId>
            <rptOwnerCik>0001229421</rptOwnerCik>
            <rptOwnerName>BARENBOIM THOMAS S</rptOwnerName>
        </reportingOwnerId>
        <reportingOwnerAddress>
            <rptOwnerStreet1>71 MAIN STREET</rptOwnerStreet1>
            <rptOwnerStreet2></rptOwnerStreet2>
            <rptOwnerCity>ANDOVER</rptOwnerCity>
            <rptOwnerState>MA</rptOwnerState>
            <rptOwnerZipCode>01810</rptOwnerZipCode>
            <rptOwnerStateDescription></rptOwnerStateDescription>
        </reportingOwnerAddress>
            <reportingOwnerRelationship>
<isDirector>1</isDirector>
<isOfficer>0</isOfficer>
<isTenPercentOwner>0</isTenPercentOwner>
<isOther>0</isOther>
<officerTitle></officerTitle>
<otherText></otherText>
</reportingOwnerRelationship>
</reportingOwner>
<nonDerivativeTable><nonDerivativeTransaction><securityTitle><value>Common stock</value>
</securityTitle>
<transactionDate><value>2003-12-12</value>
</transactionDate>
<transactionCoding><transactionFormType>4</transactionFormType>
<transactionCode>M</transactionCode>
<equitySwapInvolved>0</equitySwapInvolved>
</transactionCoding>
<transactionAmounts><transactionShares><value>4000</value>
</transactionShares>
<transactionPricePerShare><value>19.75</value>
</transactionPricePerShare>
<transactionAcquiredDisposedCode><value>A</value>
</transactionAcquiredDisposedCode>
</transactionAmounts>
<postTransactionAmounts><sharesOwnedFollowingTransaction><value>16220</value>
</sharesOwnedFollowingTransaction>
</postTransactionAmounts>
<ownershipNature><directOrIndirectOwnership><value>D</value>
</directOrIndirectOwnership>
</ownershipNature>
</nonDerivativeTransaction>
<nonDerivativeTransaction><securityTitle><value>Common stock</value>
</securityTitle>
<transactionDate><value>2003-12-12</value>
</transactionDate>
<transactionCoding><transactionFormType>4</transactionFormType>
<transactionCode>M</transactionCode>
<equitySwapInvolved>0</equitySwapInvolved>
</transactionCoding>
<transactionAmounts><transactionShares><value>4000</value>
</transactionShares>
<transactionPricePerShare><value>23.9837</value>
</transactionPricePerShare>
<transactionAcquiredDisposedCode><value>A</value>
</transactionAcquiredDisposedCode>
</transactionAmounts>
<postTransactionAmounts><sharesOwnedFollowingTransaction><value>20220</value>
</sharesOwnedFollowingTransaction>
</postTransactionAmounts>
<ownershipNature><directOrIndirectOwnership><value>D</value>
</directOrIndirectOwnership>
</ownershipNature>
</nonDerivativeTransaction>
<nonDerivativeTransaction><securityTitle><value>Common stock</value>
</securityTitle>
<transactionDate><value>2003-12-12</value>
</transactionDate>
<transactionCoding><transactionFormType>4</transactionFormType>
<transactionCode>M</transactionCode>
<equitySwapInvolved>0</equitySwapInvolved>
</transactionCoding>
<transactionAmounts><transactionShares><value>2000</value>
</transactionShares>
<transactionPricePerShare><value>16.75</value>
</transactionPricePerShare>
<transactionAcquiredDisposedCode><value>A</value>
</transactionAcquiredDisposedCode>
</transactionAmounts>
<postTransactionAmounts><sharesOwnedFollowingTransaction><value>22220</value>
</sharesOwnedFollowingTransaction>
</postTransactionAmounts>
<ownershipNature><directOrIndirectOwnership><value>D</value>
</directOrIndirectOwnership>
</ownershipNature>
</nonDerivativeTransaction>
<nonDerivativeTransaction><securityTitle><value>Common stock</value>
</securityTitle>
<transactionDate><value>2003-12-12</value>
</transactionDate>
<transactionCoding><transactionFormType>4</transactionFormType>
<transactionCode>M</transactionCode>
<equitySwapInvolved>0</equitySwapInvolved>
</transactionCoding>
<transactionAmounts><transactionShares><value>5000</value>
</transactionShares>
<transactionPricePerShare><value>21.5625</value>
</transactionPricePerShare>
<transactionAcquiredDisposedCode><value>A</value>
</transactionAcquiredDisposedCode>
</transactionAmounts>
<postTransactionAmounts><sharesOwnedFollowingTransaction><value>27220</value>
</sharesOwnedFollowingTransaction>
</postTransactionAmounts>
<ownershipNature><directOrIndirectOwnership><value>D</value>
</directOrIndirectOwnership>
</ownershipNature>
</nonDerivativeTransaction>
<nonDerivativeTransaction><securityTitle><value>Common stock</value>
</securityTitle>
<transactionDate><value>2003-12-12</value>
</transactionDate>
<transactionCoding><transactionFormType>4</transactionFormType>
<transactionCode>M</transactionCode>
<equitySwapInvolved>0</equitySwapInvolved>
</transactionCoding>
<transactionAmounts><transactionShares><value>2500</value>
</transactionShares>
<transactionPricePerShare><value>33.27</value>
</transactionPricePerShare>
<transactionAcquiredDisposedCode><value>A</value>
</transactionAcquiredDisposedCode>
</transactionAmounts>
<postTransactionAmounts><sharesOwnedFollowingTransaction><value>29720</value>
</sharesOwnedFollowingTransaction>
</postTransactionAmounts>
<ownershipNature><directOrIndirectOwnership><value>D</value>
</directOrIndirectOwnership>
</ownershipNature>
</nonDerivativeTransaction>
<nonDerivativeTransaction><securityTitle><value>Common stock</value>
</securityTitle>
<transactionDate><value>2003-12-12</value>
</transactionDate>
<transactionCoding><transactionFormType>4</transactionFormType>
<transactionCode>M</transactionCode>
<equitySwapInvolved>0</equitySwapInvolved>
</transactionCoding>
<transactionAmounts><transactionShares><value>2500</value>
</transactionShares>
<transactionPricePerShare><value>33.11</value>
</transactionPricePerShare>
<transactionAcquiredDisposedCode><value>A</value>
</transactionAcquiredDisposedCode>
</transactionAmounts>
<postTransactionAmounts><sharesOwnedFollowingTransaction><value>32220</value>
</sharesOwnedFollowingTransaction>
</postTransactionAmounts>
<ownershipNature><directOrIndirectOwnership><value>D</value>
</directOrIndirectOwnership>
</ownershipNature>
</nonDerivativeTransaction>
<nonDerivativeTransaction><securityTitle><value>Common stock</value>
</securityTitle>
<transactionDate><value>2003-12-12</value>
</transactionDate>
<transactionCoding><transactionFormType>4</transactionFormType>
<transactionCode>S</transactionCode>
<equitySwapInvolved>0</equitySwapInvolved>
</transactionCoding>
<transactionAmounts><transactionShares><value>15000</value>
</transactionShares>
<transactionPricePerShare><value>57.6091</value>
</transactionPricePerShare>
<transactionAcquiredDisposedCode><value>D</value>
</transactionAcquiredDisposedCode>
</transactionAmounts>
<postTransactionAmounts><sharesOwnedFollowingTransaction><value>17220</value>
</sharesOwnedFollowingTransaction>
</postTransactionAmounts>
<ownershipNature><directOrIndirectOwnership><value>D</value>
</directOrIndirectOwnership>
</ownershipNature>
</nonDerivativeTransaction>
<nonDerivativeTransaction><securityTitle><value>Common stock</value>
</securityTitle>
<transactionDate><value>2003-12-12</value>
</transactionDate>
<transactionCoding><transactionFormType>4</transactionFormType>
<transactionCode>S</transactionCode>
<equitySwapInvolved>0</equitySwapInvolved>
</transactionCoding>
<transactionAmounts><transactionShares><value>5000</value>
</transactionShares>
<transactionPricePerShare><value>58.4524</value>
</transactionPricePerShare>
<transactionAcquiredDisposedCode><value>D</value>
</transactionAcquiredDisposedCode>
</transactionAmounts>
<postTransactionAmounts><sharesOwnedFollowingTransaction><value>12220</value>
</sharesOwnedFollowingTransaction>
</postTransactionAmounts>
<ownershipNature><directOrIndirectOwnership><value>D</value>
</directOrIndirectOwnership>
</ownershipNature>
</nonDerivativeTransaction>
</nonDerivativeTable>
<derivativeTable><derivativeTransaction><securityTitle><value>Common stock option</value>
</securityTitle>
<conversionOrExercisePrice><value>19.75</value>
</conversionOrExercisePrice>
<transactionDate><value>2003-12-12</value>
</transactionDate>
<transactionCoding><transactionFormType>4</transactionFormType>
<transactionCode>M</transactionCode>
<equitySwapInvolved>0</equitySwapInvolved>
</transactionCoding>
<transactionAmounts><transactionShares><value>4000</value>
</transactionShares>
<transactionPricePerShare><value>19.75</value>
</transactionPricePerShare>
<transactionAcquiredDisposedCode><value>D</value>
</transactionAcquiredDisposedCode>
</transactionAmounts>
<exerciseDate><value>1998-10-09</value>
</exerciseDate>
<expirationDate><value>2007-10-09</value>
</expirationDate>
<underlyingSecurity><underlyingSecurityTitle><value>Common stock</value>
</underlyingSecurityTitle>
<underlyingSecurityShares><value>4000</value>
</underlyingSecurityShares>
</underlyingSecurity>
<postTransactionAmounts><sharesOwnedFollowingTransaction><value>0</value>
</sharesOwnedFollowingTransaction>
</postTransactionAmounts>
<ownershipNature><directOrIndirectOwnership><value>D</value>
</directOrIndirectOwnership>
</ownershipNature>
</derivativeTransaction>
<derivativeTransaction><securityTitle><value>Common stock option</value>
</securityTitle>
<conversionOrExercisePrice><value>23.9837</value>
</conversionOrExercisePrice>
<transactionDate><value>2003-12-12</value>
</transactionDate>
<transactionCoding><transactionFormType>4</transactionFormType>
<transactionCode>M</transactionCode>
<equitySwapInvolved>0</equitySwapInvolved>
</transactionCoding>
<transactionAmounts><transactionShares><value>4000</value>
</transactionShares>
<transactionPricePerShare><value>23.9837</value>
</transactionPricePerShare>
<transactionAcquiredDisposedCode><value>D</value>
</transactionAcquiredDisposedCode>
</transactionAmounts>
<exerciseDate><value>1999-07-08</value>
</exerciseDate>
<expirationDate><value>2008-07-08</value>
</expirationDate>
<underlyingSecurity><underlyingSecurityTitle><value>Common stock</value>
</underlyingSecurityTitle>
<underlyingSecurityShares><value>4000</value>
</underlyingSecurityShares>
</underlyingSecurity>
<postTransactionAmounts><sharesOwnedFollowingTransaction><value>0</value>
</sharesOwnedFollowingTransaction>
</postTransactionAmounts>
<ownershipNature><directOrIndirectOwnership><value>D</value>
</directOrIndirectOwnership>
</ownershipNature>
</derivativeTransaction>
<derivativeTransaction><securityTitle><value>Common stock option</value>
</securityTitle>
<conversionOrExercisePrice><value>16.75</value>
</conversionOrExercisePrice>
<transactionDate><value>2003-12-12</value>
</transactionDate>
<transactionCoding><transactionFormType>4</transactionFormType>
<transactionCode>M</transactionCode>
<equitySwapInvolved>0</equitySwapInvolved>
</transactionCoding>
<transactionAmounts><transactionShares><value>2000</value>
</transactionShares>
<transactionPricePerShare><value>16.75</value>
</transactionPricePerShare>
<transactionAcquiredDisposedCode><value>D</value>
</transactionAcquiredDisposedCode>
</transactionAmounts>
<exerciseDate><value>2000-03-11</value>
</exerciseDate>
<expirationDate><value>2009-03-11</value>
</expirationDate>
<underlyingSecurity><underlyingSecurityTitle><value>Common stock</value>
</underlyingSecurityTitle>
<underlyingSecurityShares><value>2000</value>
</underlyingSecurityShares>
</underlyingSecurity>
<postTransactionAmounts><sharesOwnedFollowingTransaction><value>3000</value>
</sharesOwnedFollowingTransaction>
</postTransactionAmounts>
<ownershipNature><directOrIndirectOwnership><value>D</value>
</directOrIndirectOwnership>
</ownershipNature>
</derivativeTransaction>
<derivativeTransaction><securityTitle><value>Common stock option</value>
</securityTitle>
<conversionOrExercisePrice><value>21.5625</value>
</conversionOrExercisePrice>
<transactionDate><value>2003-12-12</value>
</transactionDate>
<transactionCoding><transactionFormType>4</transactionFormType>
<transactionCode>M</transactionCode>
<equitySwapInvolved>0</equitySwapInvolved>
</transactionCoding>
<transactionAmounts><transactionShares><value>5000</value>
</transactionShares>
<transactionPricePerShare><value>21.5625</value>
</transactionPricePerShare>
<transactionAcquiredDisposedCode><value>D</value>
</transactionAcquiredDisposedCode>
</transactionAmounts>
<exerciseDate><value>2002-02-08</value>
</exerciseDate>
<expirationDate><value>2011-02-08</value>
</expirationDate>
<underlyingSecurity><underlyingSecurityTitle><value>Common stock</value>
</underlyingSecurityTitle>
<underlyingSecurityShares><value>5000</value>
</underlyingSecurityShares>
</underlyingSecurity>
<postTransactionAmounts><sharesOwnedFollowingTransaction><value>0</value>
</sharesOwnedFollowingTransaction>
</postTransactionAmounts>
<ownershipNature><directOrIndirectOwnership><value>D</value>
</directOrIndirectOwnership>
</ownershipNature>
</derivativeTransaction>
<derivativeTransaction><securityTitle><value>Common stock option</value>
</securityTitle>
<conversionOrExercisePrice><value>33.27</value>
</conversionOrExercisePrice>
<transactionDate><value>2003-12-12</value>
</transactionDate>
<transactionCoding><transactionFormType>4</transactionFormType>
<transactionCode>M</transactionCode>
<equitySwapInvolved>0</equitySwapInvolved>
</transactionCoding>
<transactionAmounts><transactionShares><value>2500</value>
</transactionShares>
<transactionPricePerShare><value>33.27</value>
</transactionPricePerShare>
<transactionAcquiredDisposedCode><value>D</value>
</transactionAcquiredDisposedCode>
</transactionAmounts>
<exerciseDate><value>2003-05-02</value>
</exerciseDate>
<expirationDate><value>2012-05-02</value>
</expirationDate>
<underlyingSecurity><underlyingSecurityTitle><value>Common stock</value>
</underlyingSecurityTitle>
<underlyingSecurityShares><value>2500</value>
</underlyingSecurityShares>
</underlyingSecurity>
<postTransactionAmounts><sharesOwnedFollowingTransaction><value>0</value>
</sharesOwnedFollowingTransaction>
</postTransactionAmounts>
<ownershipNature><directOrIndirectOwnership><value>D</value>
</directOrIndirectOwnership>
</ownershipNature>
</derivativeTransaction>
<derivativeTransaction><securityTitle><value>Common stock option</value>
</securityTitle>
<conversionOrExercisePrice><value>33.11</value>
</conversionOrExercisePrice>
<transactionDate><value>2003-12-12</value>
</transactionDate>
<transactionCoding><transactionFormType>4</transactionFormType>
<transactionCode>M</transactionCode>
<equitySwapInvolved>0</equitySwapInvolved>
</transactionCoding>
<transactionAmounts><transactionShares><value>2500</value>
</transactionShares>
<transactionPricePerShare><value>33.11</value>
</transactionPricePerShare>
<transactionAcquiredDisposedCode><value>D</value>
</transactionAcquiredDisposedCode>
</transactionAmounts>
<exerciseDate><value>2003-12-10</value>
</exerciseDate>
<expirationDate><value>2013-02-20</value>
</expirationDate>
<underlyingSecurity><underlyingSecurityTitle><value>Common stock</value>
</underlyingSecurityTitle>
<underlyingSecurityShares><value>2500</value>
</underlyingSecurityShares>
</underlyingSecurity>
<postTransactionAmounts><sharesOwnedFollowingTransaction><value>0</value>
</sharesOwnedFollowingTransaction>
</postTransactionAmounts>
<ownershipNature><directOrIndirectOwnership><value>D</value>
</directOrIndirectOwnership>
</ownershipNature>
</derivativeTransaction>
<derivativeHolding><securityTitle><value>Common stock option</value>
</securityTitle>
<conversionOrExercisePrice><value>16.375</value>
</conversionOrExercisePrice>
<exerciseDate><value>1998-04-10</value>
</exerciseDate>
<expirationDate><value>2007-04-10</value>
</expirationDate>
<underlyingSecurity><underlyingSecurityTitle><value>Common stock</value>
</underlyingSecurityTitle>
<underlyingSecurityShares><value>10500</value>
</underlyingSecurityShares>
</underlyingSecurity>
<postTransactionAmounts><sharesOwnedFollowingTransaction><value>10500</value>
</sharesOwnedFollowingTransaction>
</postTransactionAmounts>
<ownershipNature><directOrIndirectOwnership><value>D</value>
</directOrIndirectOwnership>
</ownershipNature>
</derivativeHolding>
<derivativeHolding><securityTitle><value>Common stock option</value>
</securityTitle>
<conversionOrExercisePrice><value>13.3125</value>
</conversionOrExercisePrice>
<exerciseDate><value>2001-03-16</value>
</exerciseDate>
<expirationDate><value>2010-03-16</value>
</expirationDate>
<underlyingSecurity><underlyingSecurityTitle><value>Common stock</value>
</underlyingSecurityTitle>
<underlyingSecurityShares><value>5000</value>
</underlyingSecurityShares>
</underlyingSecurity>
<postTransactionAmounts><sharesOwnedFollowingTransaction><value>5000</value>
</sharesOwnedFollowingTransaction>
</postTransactionAmounts>
<ownershipNature><directOrIndirectOwnership><value>D</value>
</directOrIndirectOwnership>
</ownershipNature>
</derivativeHolding>
</derivativeTable>
<footnotes></footnotes>
<ownerSignature><signatureName>/s/ Douglas E. Moisan</signatureName>
<signatureDate>2003-12-15</signatureDate>
</ownerSignature>
</ownershipDocument>

